بهداشت آب
مقدمه :
آب یکی از نعمات بزرگ پروردگار است که منشاء حیاتوسرآغاز زندگی موجودات زنده است . امروزه با پیشرفت زندگی صنعتی و رشد جمعیت ، مصرفآب افزایش یافته است ومنابع آب موجود قابل مصرف ، در معرض استفاده بیش از حد وحتیآلودگی قرار گرفته است .
میزان مصرف سرانه آب در اجتماعات مختلف متفاوت است و بافرهنگ و ارتقای سطح بهداشت جوامع ارتباط مستقیم دارد . هرچه سطح فرهنگ وبهداشتبالاتر باشد نیاز به آب ومصرف آن نیز افزایش
می یابد.
مشخصات آب :
آبتنها ماده متداول درطبیعت است ، که به هرسه حالت فیزیکی ، یعنی جامد ، مایع و بخاروجوددارد.
ویژگی های آب آشامیدنی :
آب مصرفی برای شرب اجتماعات ، علاوه برکافی بودن ، باید از نظر بهداشتی نیز مناسب باشد .میزان متوسط مصرف آب برای آشامیدنهر فرد 2-1 لیتر در روز است که باید مطبوع و عاری از هرگونه آلودگی باشد.
بطورکلی آب را در صورتی قابل آشامیدنی می گویند که صاف و زلال ، بی رنگ ، بی بو و دارایشرایط زیر باشد:
الف – آلوده به عوامل بیماری زا ومزاحم نباشد .
ب – عاری ازمواد مسموم کننده باشد.
ج – مواد معدنی وآلی آن برای مصرف کننده زیان آورنباشد.
منابع آب شامل :
الف – آبهای سطحی مثل رودخانه ، نهرها
ب – آبهایزیرزمینی شامل چشمه ، چاه ، قنات
مواد موجود درآب
الف – مواد محلول : باعثحل شدن نمک در آب مشود.
ب- مواد کلوئیدی ومعلق : شامل ذراتی با ابعاد بسیار کوچکمیباشد که مدتها در آب شناور می ماند و جداکردن آنها با تصفیه آب صورت میگیرد.
ناخالصی ها و آلودگی های متداول آب :
آب صددرصد در طبیعت یافت نمیشود. در آب ممکن است ناخالصی و آلودگی های زیر دیده شود.
الف) گازها : نظیر Co2 ،هیدروژن سولفره ، ازت و اکسیژن
ب) ترکیبات شیمیایی : مانند کلسیم ، منیزیم ،سدیم ، فلوئور، آهن ، سولفاتها ، بی کربناتها ، نیتراتها و نیتريتها و غیره .
ج ) مواد معلق غیر زنده مانند ذرات رس ،ماسه های ریز
د ) مواد معلق زنده مانندباکتری ها ، قارچ ها ، جلبکها ، انگل ها و ویروسها
وجود املاح موجود در آب تاحدمجاز برای بدن لازم بوده و آب را مطبوع وگوارا می نماید. وجود بیش از حد مجاز املاحکلسیم و منیزیم وگاهی آهن ومس درآب را اصطلاحا" سختی آب می گویند.
ضمنا" میکربهای بسیاری از بیماریها که همراه مدفوع ، ادرار، استفراغ دفع میشوند می توانندسبب آلودگی آب شوند.
مهم ترین شاخص آلودگی آب
تاکنون باکتری کلی فرم بودهکه دارای گونه های متفاوتی میباشد . نوع خاصی از دسته کلیفرم ها بنام اشرشیا ( Coli – E ) که منشاء مدفوعی دارد بعنوان شاخص آلودگی آب انتخاب گردیده است .
نمونهبرداری آب جهت آزمایش باکتریولوژی
کیفیت باکتریولوژی آب آشامیدنی رافقط از طریقنمونه های متوالی که درطول مدت زمان معینی جمع آوری شده میتوان ارزیابی نمود.
برای جمع آوری نمونه آب باید از بطریهای شیشه ای یا درب سمباده ای استریلاستفاده شود و اقدامات حفاظتی برای جلوگیری از آلودگی های بعدی آن بعمل آید.
برروی برچسب بطری باید تاریخ نمونه برداری ، نام شخص نمونه گیر ومکان نمونهبرداری ثبت گردد. ابتدا شیر برداشت را با پنبه الکلی مشتعل ضد عفونی میکنند و سپسشیرآب را باز كرده و پس از چندثانيه آب را داخل بطری می ریزند درآن را بسته و بهآزمایشگاه یا مرکز بهداشتی درمانی می فرستند.
آزمایش بهتر است بلافاصله بعد ازنمونه برداری انجام شود اما چون درمناطق روستایی این مسئله امکان پذیرنیست ،بنابراین برای آبهای آلوده فاصله زمانی 6 ساعت و برای آبهای پاک فاصله زمانی 12ساعت از لحظه نمونه برداری تا انتقال به آزمایشگاه باید در نظر گرفته شود و حداکثراز 24 ساعت تجاوز ننماید.
سالم سازی آب شرب:
هیچگونه آبی را نمی توان قبل ازتصفیه و یا اطمینان از سالم بودن آن مصرف کرد هدف از تصفیه آب عبارت است از
الف) جداکردن مواد شناور و معلق درآب
ب) عاری کردن آب از عواملبیماریزا
ج) برطرف کردن رنگ ، بو، طعم نامطبوع آب تا آنجا که مورد قبول مصرفکننده قرار گیرد.
تصفیه آب درمقیاس کوچک ( مصارف فردی یا خانگی )
برایتصفیه آب مصرفی در منازل سه روش کلی وجود دارد .
الف ) صاف کردن
ب) جوشاندن
ج) گندزدایی توسط مواد شیمیایی (پرکلرین)
ساده ترین روش ضدعفونی کردن آب، جوشاندن آن است . با جوشاندن صحیح آب بسیاری از عوامل بیماریزا نظیر باکتری ،کیست و تخم انگل از بین می روند.
برای مقادیر کم آب درمنازل ، میتوان پس ازجوشاندن ( بمدت یک دقیقه ازشروع نقطه جوش) آن را ضدعفونی وعاری از میکرب نموده و پساز سرد شدن بدون جابجا نمودن به ظرف دیگر ، برای شرب از آن استفاده کرد
گندزدایی آب آشامیدنی باپرکلرین :
پرکلرین یاهیپوکلریت کلسیم پودر سفید رنگیاست با خاصیت گندزدایی که بوی زننده وتندی دارد ومجاری تنفس را آزار میدهد. اینماده در بازار با درجه خلوص 60 تا 70 درصد عرضه میشود.
درزمان کلرزنی رعایتنکات زیرضروری است :
درموقع استفاده از پودر پرکلرین ماسک یا پارچه ای را جلودهان وبینی ببندید .
پس از بازکردن درب بشکه ، پودر کلر داخل آن حداکثر تایکماه ونیم قابل استفاده است وبیشتر از این مدت ، اثرش رااز دست میدهد.
پرکلرین راباید ازدسترس اطفال دور نگه داشت .
هرزمان که به آب کلراضافه میشود باید باوسیله ای اب را بهم زد تابخوبی مخلوط شود وبرای استفاده ازآب باید حداقل 30 دقیقهصبرکرد.
آبهای بسیار آلوده که محتوی مقادیر زیادی مواد آلی هستند و یا آبهایتیره برای کلرزدن مناسب نیستند، بنابراین آبهای تیره را اول باید صاف کرد وبعد آنرا کلرزد.
میزان پرکلرين برای ضدعفونی هرمترمکعب آب 3 تا 5 گرم ومیزان مطلوبکلرآزاد باقیمانده درحد 2/0 تا 8/0 میلی گرم درلیتر است .
شرایط نگهداری پودرپرکلرین :
بخاطر حساسیت نسبت به گرما و رطوبت باید بشکه های پرکلرین درجای خشکوخنک نگهداری شود . نگهداری آن درآفتاب و یا انبارهای گرم ، خطر انفجار را در پیدارد.
بشکه های پرکلرین رانباید درمجاورت مواد بودار و قابل اشتغال مانند بنزین، نفت ، گازوئیل یا سموم کشاورزی بخصوص سم فسفره ا مواد ضد عفونی کننده مانندکرئولین قرار داد و به شدت باید از این کار اجتناب نمود.
انبار مخصوص نگهداریبشکه های پرکلرین باید مجهز به تهویه مناسب باشد.
کف انبار مخصوص نگهداری بشکههای پرکلرین باید از جنس مقاوم به رطوبت ساخته شده باشد.
بشکه های پرکلرین راباید روی صفحات چوبی که به فاصله 10 سانتی متر از کف انبار فاصله دارد قرارداد.
روی درب انبار محل نگهداری پرکلرین باید علامت هشدار دهنده نصب ش ,n
کلرینه نمودن آب در انبارها:
برای گندزدایی آب موجود درآب انبار ، ابتداباید حجم آب انبار که معمولا" به شکل مکعب مستطیل میباشد را محاسبه کرد. سپس بهازاء هرمتر مکعب تا 5 گرم پودر پرکلرین را با توجه به میزان آلودگی در داخل یک سطلآب کاملا" حل نموده ، پس از آن محلول بدست آمده را باید به آب انبار اضافه نمود ،بطوریکه تمام سطح آب را فرا گیرد . سپس آب را با وسیله ای تمیز خوب بهم زد تا محلولپرکلرین در تمام قسمتهای آب پخش شود . پس از نیم ساعت آب کلرینه شده وقابل مصرفمیباشد.
کلرینه کردن آب چاه :
برای گندزدایی آب چاه ،پس از محاسبه حجم چاهباید به ازاء هرمتر مکعب آب یک قاشق مرباخوری پرکلرین ( حدود 5 گرم ) را در داخل یکسطل آب حل و به آب چاه اضافه کرد . از آنجا که آب چاه مرتبا" اضافه میشود. هرزمانکه بوی کلر در آب استشمام نشد، لازم است گندزدایی تکرار شود.
طریقه دیگری کهبرای گندزدایی آب چاه وجود دارد کوزه گذاری است . به این ترتیب که ابتدا در بدنه یککوزه سفالی با گنجایش 12 تا 15 لیتر ، دو سوراخ به قطر 6 میلیمتر در دو طرف کوزهنزدیک وسط آن ایجاد کرد . سپس 750 گرم پودر پرکلرین و3 کیلو گرم ماسه کاملا" تمیزرا مخلوط نموده و به داخل کوزه ریخته پس از آن درکوزه را بایک ورقه پلاستیکغیرقابلنفوذ محکم بسته وبعد کوزه را در چاه آویزان میکنند ، بنحوی که پائین تر ازسطح آب قرار گیرد.
این مقدار پرکلرین برای گندزدایی آب چاهی که روزانه 900تا 1200 لیتر آب از آن برداشت میشود برای مدت یکهفته کافی است دراین مدت کوزه راباید خارج وکار را تکرار کرد.
كلرينه كردن آب مخازن ( زميني ياهوايي )
بايدابتدا حجم منبع را معين نموده و سپس به ازاءهرمتر مكعب ازآب 5 گرم ( يك قاشقمرباخوري) پودر پركلرين به آب اضافه نمود.
ضروري است كه قبلا" پركلرين مورد نيازرا دريك سطل يا ظرف آب حل كرده ،محلول را در داخل مخزن ريخته و به نحوي بهم زدكهبا آب مخزن كامل" مخلوط شود.
كلرينه كردن آب آشاميدني با محلول كلر مادر (كلر 1درصد)
يكي از روشهاي ساده براي گندزدايي و تهيه آب آشاميدني سالم ،استفاده ازمحلول كلر مادر يا كلر 1 درصداست . درحال حاضر در بسياري از روستاهاي كشور به دلايلمختلف ، مانند عدم وجود لوله كشي از روش كلر مادر براي سالم سازي آب شرب استفادهميشود. موفقيت اين روش در روستا بستگي به آموزش صحيح واصولي مردم دارد.
برايتهيه محلول كلر مادر يا 1% پانزده گرم ( يك قاشق غذاخوري يا سه قاشق مرباخوري ) ازپودر پركلرين را دريك ظرف مناسب ( بطري تيره زنگ) ريخته ، آنقدر آب اضافه مي كنيم، تاحجم محلول به يك ليتر برسد. سه قطره از اين محلول يك درصد براي گندزدايي يكليتر آب كافي است . بديهي است پس از نيم ساعت بايد ميزان كلرباقيمانده را اندازهگيري كرد.
براي اطمينان از وجود كلر باقيمانده درآب و اندازه گيري آن از وسيلهاي بنام كلرسنج استفاده ميشود.
كلرسنج :
كلرسنج دستگاهي است كه از طريقمقايسه رنگ ، ميزان كلر باقيمانده را مشخص ميكند و درجه اسيديته آب با آن اندازهگيري ميشود.
كلرسنج ها برحسب نوع معرفي كه در آنها به كار مي رود ، شناختهميشوند متداول ترين آنها كلر سنج هاي با معرف محلول ارتوتوليدين و يامعرف D.P.D شامل كلر سنج هاي قرصي ، محلولي و پودري هستند |
